जगण्याचे प्रयोग

मंदार पुरंदरेनी डेव्हिड हॉकनी या ब्रिटिश अमेरिकन पॉप आर्टिस्टच्या मुलाखतीची एक लिंक दिली होती. हॉकनीने गेल्या लॉकडाऊनमधे एक सिरिज केली होती स्प्रिन्ग कॅननॉट बी कॅन्सल्ड. त्यावर आधारीत घेतलेली ही मुलाखत. ती ऐकून मी प्रचंड इम्प्रेस्ड झाले, गेले काही दिवस मोटीव्हेशनच नव्हतं कामाचं, तर त्याचा एक ट्रीगर मिळाला. त्या सिरिजच्याच नावाचं हॉकनीचं पुस्तकही आहे ते किन्डलवर मागवलं. मुलाखत ज्या लिन्कवर होती त्यावर नॉर्डिक रायटर्स आणि आर्टिस्ट्स/पेंटर्सच्या अनेक मुलाखतींचे व्हिडिओज आहेत. ते ऐकण्यात आजचा दिवस, कालची रात्र गेली. आज पुस्तक वाचेन. दुपारी अर्बन स्केचिंगची प्रॅक्टीस केली. रेन्डरिंगमधलं क्रॉस हॅचिंग टेक्निक ग्राफ़िक पेन्सनी काय सुरेख रिझल्ट देतं हे कळल्यावर त्यातच अजून काही केलं. आणि आता प्रश्न पडतोय की लिहिणं नेमकं कधी सुरु करणार आहे मी सलग? आत्ता संध्याकाळ इतकी छान सोनेरी दिसते आहे, पण गच्चीवर जावसं वाटत नाहीये. लिहिण्याचा मुड कसा लागेल यावर जरा विचार करते.

खिडकीतून बाहेर बघताना आकाशातली घार तरंगताना दिसणं, पेल्टोफोरमची फुलं गिरक्या घेत खाली सांडताना किंवा फांदीवरून खार धावताना बघणं किंवा कावळा जवळ येऊन भांड्यातलं पाणी पिताना बघणं हे काहीच तुमच्या विचारांच्या प्रोसेस मध्ये अडथळा आणत नाही, तुमची नजर शांतपणे त्यांच्या हालचालींचा मागोवा घेते, परत येते आणि शब्दांची ओळ सलग टाइप होते हातून. नजरेच्या टप्प्यातली पण आवाज न करता त्यांचं काम शांतपणे करणारी, वावरणारी माणसंही मनातल्या विचारांचा धागा खंडित करत नाहीत. चालतानाही हेच होतं. नजर आजूबाजूचं जग टिपत राहाते आणि मेंदू त्याचं विचार करण्याचं काम करत रहातो. विविध भारतीवरची जुनी गाणी ऐकतानाही विचारांना अडथळा येत नाही. साधारणपणे एक परिचित, संथ, संवेदनांवर ओरखडा न उमटवणारी लय जर दृश्याला, आवाजाला असेल तर त्याचा अडथळा वाटत नाही. उलट तुमच्या कामात त्याची सोबत मिळते, मदतही होते.

मे महिन्यात खूप कामं करायची आहेत. एप्रिल महिना प्रवास, vaccination, टाईमपास यात गेला त्यामुळे त्यातला बॅकलॉगही आहे. घरातही अनेक गोष्टी करायच्या राहिल्या आहेत. पण मी काहीही करत नाहीये. पसारा झाला आहे पुन्हा सगळा. कपडे, पुस्तकं हे तर नेहमीचंच, पण स्केचबुक्स, आर्ट सप्लाईज, कोलाजकरता कात्रणं, चित्र, मायक्रोग्रीनिंगचे ट्रेज, बिया, मशोबरातली फुलं सुकवायला ठेवलेली पुस्तकं, रेझिनच्या बाटल्या, मोल्डस, डायऱ्या, जर्नल्स, व्हिटामिन्सच्या बाटल्यांचे ट्रेज, गेल्यावेळी इसेनशीयल ऑईल्स घालून केलेले सोप्स मोहन-मुलींना आवडले म्हणून पुन्हा करायला मागवून ठेवलेलं मटेरियल, इको प्रिंटिंगचे स्टॅम्पस आणि त्यात माझा लिखाणाचा अमर्याद पसारा. दागिने, कॉस्मेटिक्स, साड्या, बॅग्ज, पर्सेस तर मी उल्लेखतही नाही. शिवाय याहून तिप्पट पसारा ठाण्याला स्टुडिओत. तिथल्या तर बुक शेल्फसही ओसंडत आहेत.  डी-क्लटरिंग गरजेचं आहे, पण यातलं काहीच टाकायचं सुद्धा नाहीये. यात मजा अशी की हा सगळा पसारा हलता असतो तेव्हा त्याचा ताण नसतो, त्यात मजा असते. मधेच कधीतरी वेग मंदावतो, जसा गेल्या महिन्यात. आणि मग गोष्टींवरचा फिरता हात थांबतो आणि पस...

अत्यंत थकायला झालं आहे. रात्रभर कथेचे विचार, मागे पडलेल्या अनुवादाचे विचार डोक्यात होते, अधून मधून झोप येत होती त्यातून जाग आली की तेच विचार अजूनही असत. लेखक असणं ही फार विचित्र, कष्टमय गोष्ट आहे असं रस्किन म्हणतो त्यात काहीच चुकीचं नाही. मैत्रिणी, नातेवाईक, इतर सोशल कार्यक्रम हे सगळं मागच्या रांगेत टाकून प्रायोरिटी दिलेल्या लेखनातून इतकी मानसिक अस्वस्थता वाट्याला येत असूनही सकाळी पहिला विचार डोक्यात आला तोच आज कथा पूर्ण होईल का? त्या विचारानेच थकायला झालं. डाएट सुद्धा मागे पडलं आहे, सतत चहा आणि जेवण्याच्या टाळलेल्या वेळा त्यामुळे अजून काय होणारे. मग सगळं नीट आठवलं, जर्नल मधलं habit ट्रॅकिंग चं पान कितीही लाज वाटत असली तरी उघडलं. मग बेसिल, लेमनग्रास घालून बिनसाखरेचा चहा केला. स्वयंपाक, ब्रेकफास्ट आवरला, स्वयंपाकघर नीट आवरलं, मागवलेले मसाले, कसलं कसलं सामान नीट लावलं, पन्ह्याच्या कैऱ्या उकडून टाकल्या होत्या फ्रीजमध्ये त्या बाहेर काढला, ताक केलं भरपूर. गाणी लावली होतीच. मग आता बाहेर येऊन ब्लॉग पोस्ट टाकलं, तेव्हा जरा बरं वाटलं. अंधारे पॅसेज येतात ते पार करणं गरजेच आहे हे पुन्हा समजावलं. ...

आपण जे करत आहोत ते का करत आहोत असा एक विचार प्रोसेस जर्नलिंग करताना सतत स्वत:ला विचारायला लागतो कारण त्याशिवाय त्या कामा मागचं लॉजिक एक्स्प्लेन होत नाही. लार्जर थीममधे हा विचार मनात रेंगाळत राहिला. एक्झिस्टेन्शियल थिंकिंग म्हणता येईल त्याला. आत्ता जे करत आहे लिहिण्याशिवाय, त्यातलं बरंचसं लॉकडाऊनमधे सुरु झालं. लॉकडाऊन नसता तर ते अजून जरा उशीरा करायला लागले असते. खरं तर हे खूप आधी सुरु करायला हवं होतं. आधी त्याची गरज लागली नाही का? चित्रांवर लिहिताना, आपणही चित्र काढणं, झाडं वाढवण्याचे छंद जोपासणे यातून निर्मितीच्या आनंदापेक्षा नेमकं काय अधिक मिळत आहे मला? मुळात ते मिळावं हा हेतूच नसेल तर काय आणि का हा प्रश्न फ़िजुल आहे. जगण्याचे प्रयोग आहेत हे फ़क्त. मी याचा विचार करते ते फ़क्त प्रोसेसमागचे लॉजिक क्लिअर असावं म्हणून. मी जगण्याचे प्रयोग ब्लॉगवर या ज्या पोस्ट्स टाकत रहाते, त्यातून मला पूर्ण एका वर्षाचा डेटा आर्काइव्ह करायचा आहे. का? तर त्याकरता काही प्लॅन्स डोक्यात आहेत, पण ते पुढच्या वर्षाकरता, मे बी २०२२२ करता. स्विटी जोशीचं प्रदर्शन बघायला गेले होते, तेव्हा तिच्या कामाबद्दल बोलताना अपरि...

रोज रात्री नाईट जर्नलमध्ये दिवसभराबद्दल लिहिताना आज मनासारखं लिहून झालं हे वाक्य फार फार क्वचित लिहिलं जातं असं  माझ्या लक्षात आलं. जे लिहायचं आहे ते अजिबातच लिहिलं नाही, लिहिण्याचा वेळ इतर गोष्टीतच घालवला अशी वाक्य जास्त वेळा दिसायला लागली तेव्हा मी या इतर गोष्टी कोणत्या त्याचा एक ट्रॅक ठेवला. म्हणजे काय करते नेमकं मी जेव्हा लिहीत नसते? हे मी नीट नोंदवलं. फेसबुकवर नसतानाची ही गोष्ट. फेसबुकवर असताना वेळ कुठे गेला सगळ्यात जास्त हे तपासायचीही गरज नसते. पण आता होती. तेव्हा लक्षात आलं की लिहायची चालढकल करताना मी रिसर्च करता मॅक्सिमम सर्फिंग करत रहाते, एकातून दुसरं, ही लिंक, ती साईट असं. मग इतरांनी काय लिहिलं ते वाचत राहाते. सहज कुतूहल त्यामागे जास्त. काही वेळा सिनेमा, युट्यूब व्हिडीओ किंवा सिरीज कॅच-अप करते, किंवा लोळते आणि खाते. एफएम चॅनेल बदलत राहते, चहा करते. रिसर्च, इतर आर्टिकल्स वाचणे या दोन गोष्टी सोडल्या तर बाकी फालतू आहे, त्या थांबल्या तर दिवसाच्या शेवटी लिहिणं झालं नाही तरी गिल्ट येणार नाही असं काहीतरी करायला हवं असं लक्षात आलं. मग मी 3 गोष्टी केल्या. माझं आयडिया जर्नल अगदी हा...

सारनाथ बॅनर्जीचं ग्राफिक नोव्हेल. दोआब म्हणजे 2 नद्या, हा मुळातला पर्शियन शब्द हे माहीत नव्हतं. गंगा जमुनाचा प्रदेश दोआब हेच आधीपासून वाचल्याने हा हिंदी शब्द आपल्याच संस्कृतीतला असा समज झालेला.  ग्राफिक नोव्हेल मध्ये टेक्स्ट आणि इमेजेस दोन्ही दोन नद्यांच्या संगमा।सारखी एकत्र येतात वगैरे अर्थाने फक्त हे नाव नाही. नसावं. ग्राफिक नोव्हेल्स मला एकेकाळी अजिबात आवडायची नाहीत, पण आता काही फार इंटरेस्टिंग वाटायला लागली आहेत. शब्दांचा विचार व्हिज्युअली करत जाणं, स्टोरीलाईन चित्रांमधून पुढे नेणं आवडतं आता खूप, मे बी वॉटर कलर्स आणि स्केचिंग स्वतः करायला लागल्यापासून. दोआब दिलचा प्लॉट फार आवडला. सारनाथ बॅनर्जीला फिक्शन फक्त वाचायला आवडायचं आणि नंतर त्याला नॉन फिक्शन आवडायला लागली. त्याला आवडलेलया पुस्तकांबद्दल त्याने व्हिज्युअली एक्स्प्रेस केलं आहे. अर्थात अजून पुस्तक वाचायला किंवा वाचा-बघायला सुरुवात नाही केलेली, पण प्रस्तावना वाचून ते आवडणार हे लक्षात आलं. मलाही आता नॉन फिक्शन आवडतात, त्याची सुरुवात नेमकी कधी झाली? काही वर्षे तरी झाली. अर्थात ट्रॅव्हल फिक्शन आवडायचं तेव्हाच ट्रॅव्हलिंग वरचं ...

 रोज एक पोस्ट लिहेन म्हटलं होतं पण ते काही झालं नाहीच. त्यामुळे बराच मोठा ब्रेक गेला. किडनी स्टोन दुखण्याने त्रस्त आहे. प्रचंड दुखतं आहे त्यामुळे सध्या भरपूर पाणी पिणे आणी वारंवार शू ला जाणे हेच एकमेव काम.  लेखनामध्ये फारशी काही प्रगती नाही. एक कथा लिहायची डोक्यात आहे पण त्याला मूड येत नाहिये. आज उद्या सुट्टी असल्याने जर जमलं तर लिहिणार आहे. बघू. 

माझं जुनं आयडिया जर्नल/नोटबुक आता भरलं म्हणून नवं करायला घेतलं. त्या आधी जस्ट एक आढावा घेतला आणि इतक्या सुंदर आयडियाज- लेख/कथा/कादंबरी/ब्लॉग/वेबिनार/वर्कशॉप?आर्ट/बिझनेस/होम डेकॉर/अपसायकलिंग आणि अशा अनेक कॅटगरीज.. त्यातल्या दहा टक्के सुद्धा प्रत्यक्षात आणलेल्या नाहीत, किंवा त्या दृष्टीने प्रयत्न केलेले नाहीत. पण हल्ली मी ऑप्टीमलिस्ट मोडमधे असल्याने त्यामुळे एरवीसारखी फ़्रस्ट्रेट किंवा डिप्रेस्ड वगैरे झाले नाही. पण कुतूहल म्हणून रेडिट/क्वोरा वर गेले त्याकरता तर माझ्या प्रश्नाचे ऑलरेडी अनेक थ्रेड्स तिथे आहेत हे बघून जाम मजा वाटली. त्यावरची उत्तरं काही मनोरंजक, सुपर प्रॉडक्टीव लोकांकडून आलेली, तर काही खरोखर विचारात पाडणारी आणि पॉझिटीव आहेत मात्र. मिडियम सारख्या साईटवर अशा टॉपिक्सवर लोक लगेच आर्टिकल्स लिहितात आणि त्यांना किमान ३०० प्लस डॉलर्स मानधन मिळतं. काश इंग्लिश मधे लेख लिहायची प्रॅक्टीस ठेवली असती.

खूप उशिरा उठले, कामांचा आढावा घेतला आणि टेन्शनच आलं. पण मग चहा घेतला, आर्यभवन मधून उपमा मागवला आणि वॉटर कलर करायला घेतलं. झाडांची सिरीज, काही नुसत्याच ब्रश आडवा करून लांब पाकळ्या एका मागोमाग एक. वेगवेगळे पोत आणि छटा. पाठीला रग लागल्यावर उठले आणि भरपूर गरम पाण्याने आंघोळ केली. स्वयंपाक केला आणि आता लोळत पडले. चार वाजता उठून काय ते कामाच्या यादीकडे बघणार. मंजिरी आणि मी बारा मास पेंटिंग्जवर काही लेक्चर प्रेझेंटेशन करायचं प्लॅन करतोय त्यावर विचार करणार. आज walk ला जाणार, गेले 2 दिवस बुट्टी झाली. कालच्या प्रेझेंटेशनने फार थकवलं. खूप मोठा टाइम span झाला त्यामुळे त्यात फेरी मारून आल्यासारखाच थकवा आला. आर्तेमिसिया वर काहीतरी दीर्घ करणं मस्ट आहे, फार चालते9आहे मनात येऊन.

गेले काही दिवस कुत्रा कामात जाताहेत. मध्ये ऑलिम्पिया मुळे 3,4 दिवस असेच गेले ते महागात पडताहेत. पण मला कथा लिहून झाल्यावर जो काही सुकून मिळाला आहे! अर्धवट कथांची संख्या बघता आता माझ्याच्याने पूर्ण लिहून होणारच नाही असं वाटायला लागलं होतं. कथा वंदनाला पाठवल्यावर तिचा दोन दिवसांनीं खुश होऊन फोन आला मग आम्ही जनरलीच आजच्या कथा, भारत सासणे, सानिया आणि बाकी न आवडणाऱ्या कथा वगैरेवर भरपूर बोललो. योजना आणि वंदना किंवा स्नेहा यांच्याशी बोलून झाल्यावर आजच्या कंटेम्पररी साहित्याशी कनेक्टेड झाल्यासारख वाटतं.   म्युझियमचं काम कधी संपणार कळत नाहीये. लांबत चाललं आहे. त्यात वर्कशॉप तयारीही आहे. पण यावेळी मी शक्यतो शेड्युल डिस्टर्ब होणार नाही याची काळजी घेत आहे, पण ते होत राहतं, वाटेल ते खाल्लं जातं, चालणं बुडतं. काल शेवटी काम बंद करून जरा स्केचिंग केलं. वॉटर कलरचा पसारा काढायची हिम्मत नाही झाली. पार्लरला जाऊन हेड मसाज घेऊन आले, सायली आज जयपूरला जाणार म्हणून वाघ बकरीलाही गेले. ती येईल तेव्हा मी ठाण्याला असेन. बहुतेक. काल प्रवासाचे नवे प्लॅन, हिमाचल की कलिंपोंग वगैरेवर मिथिलाशी बोलतानाही इतकं गा...

वॉटर कलर्स किंवा स्केचिंग करताना एक गोष्ट लक्षात आली की यात तंद्री फार पटकन लागते. फोकस फिजिकली हातातल्या ब्रश, रंग किंवा पेन्सिलवर केंद्रित करायला लागत असल्याने ही तंद्री किंवा एकाग्रता पटकन साधली जाते. आणि मग -हीदम आपोआप मिळतो. काम पूर्ण झाल्याशिवाय तंद्री मोडत नाही. मग लिहिण्याच्या प्रक्रियेत ही तंद्री, फोकस, -हीदम साध्य करायला इतका वेळ, इतके श्रम का लागतात? कालची कथा लिहीत असतानाही हाच अनुभव आला की अगदी शेवटच्या टप्प्यात आल्यावर तंद्री, लय मिळाली. लय मिळणं महत्वाच आहे शेवटी. ही लय सुरुवातीपासून लिहिण्यात आणता का येत नाही? मुख्य कारण हेच असावं की लिहिताना मन इथे तिथे धावत राहातं, या कामावर, त्या कामावर. फेसबुक बंद केलं तरी मनाला पळण्याकरता इतर असंख्य दारं उघडी ठेवलेली असतात. फिजिकल फोकस अशक्य होऊन बसतो अनेकदा. किंवा मी ते अशक्य करते. मल्टीटास्किंगची लागलेली सवय, हातात घेतलेले अनेक प्रोजेक्ट्स हे माझं जुनं दुखणं आहे. पण त्यातूनच मार्ग काढायला हवा. वॉटर कलर्स, स्केचिंगचा फायदा होतो आहे याकरता हे लक्षात आलं या कथेच्या वेळी अचानक. लिहिण्यात सुरुवातीपासून -हीदम किंवा लय आणण्याचीही काही ट...

काल झोपेतही ब्रेन सुपर ऍक्टिव्ह होता त्यामुळे गाढ अशी झोपच लागली नाही. सतत आजच्या कामांचे, कालच्या कथेचे, बाहेर जायचं राहून गेल्याचे, ठाण्याला जायच्या प्लॅनचे विचार डोक्यात येत जात राहिले. पहाटे जरा झोप लागली आणि सुपरडेलीची अंडी, ब्रेड डिलव्हरी. मग बिगबास्केटची super early स्लॉट वाली डिलिव्हरी हजर. मागवलेले 50 आयटमस, त्याचा प्रत्येक आयटम मोजून घ्यायचा आग्रह. पनीर, बटर, चीज, मश्रुम आणि असलंच सगळं फ्रीजमध्ये ढकलण्यात झोपेचं खोबरं. आज खरं तर पार्लरमध्ये हेड मसाज, पेडीची अपॉइंटमेंट घेतली आहे, पण काम इतकं आहे की बाहेर जाताच यायचं नाही. ठरवलं होतं की इथे पुन्हा कामाच्या, ते होत नसल्याच्या रडगाण्याची रेकॉर्ड लावायची नाही. पण जाऊदे आता. कुंडीत टाकलेल्या भोपळ्याच्या बियांचे इतकी फेरोशियस वाढ झालीय दोन दिवसात गेल्या. मला ती गोष्ट आठवली. वेल भराभर वाढत चंद्रापर्यंत पोचतो आणि मग तो मुलगा वर वर चढत जातो, वाटेत त्याला कोण कोण भेटतात, किडे, पक्षी, चांदण्या, ढग, हरवलेले पतंग असं. नंतर आठवत नाही. गोकर्ण मात्र नाजूकपणे वाढतेय.

कालचा दिवस अमित दत्तांच्या नावाने. किरण नादर म्युझियमने त्यांच्या सगळ्या फ़िल्म्स व्हिमिओवर टाकल्या होत्या. एखाद्या विषयाचा ध्यास घेऊन फ़क्त आणि फ़क्त कलात्मकता आणि संशोधन हा निकष लावून बनवलेल्या पहाडी मिनिएचर्सच्या कला-परंपरेचा मागोवा घेणा-या फ़िल्म्स. त्यातली नैनसुख पाहिली होती. पण गीत-गोविंद, म्युझियम ऑफ़ इमॅजिनेशन्स, फ़िल्ड ट्रीप, चित्रशाला, सीन्स फ़्रॉम अ स्केचबुक,   ड्रॉन फ़्रॉम ड्रीम्स, द गेम ऑफ़ शिफ़्टींग मिरर्स, द अननोन क्राफ़्ट्समन इतक्या काल पाहिल्या. जनगढ सिंग श्याम वरची बघायची होती, पण डोळे दुखायला लागले. आपल्याला जे आणि जसं करावसं वाटतं तसं, त्याच इन्टेन्सिटीने करणारा कोणी असेल तर तो आपला बिछडा हुआ सोलमेट असतो. अमित दत्ता तसा माझा सोलमेट आहे. कधीतरी हिमाचल प्रदेशात जाऊन तो रहातो तिथे महिनाभर रहाणार आहे. त्याच्या सोबत गुलेरला जाणार आहे. तो जसा फ़िल्म्स बनवतो, तसे एस्सेज, लेख लिहिणार आहे. दिवसा पाहिलेली स्वप्न पूर्ण होतात, निदान माझी. एमेन. अमित दत्तांच्या फ़िल्म्समधे झोकुन देण्याच्या आधी एक आत्मशोधाचा अनुभव आला काल सकाळी सकाळी. तोही नोंदवून ठेवायलाच हवा. तुम्ही संवाद, भेटी कमी के...